The aim of this course is to:
• understand how the Bible’s message shaped Europe’s foundations;
• explore biblical responses to major influences in Europe today, including secularism, Islam, new spirituality and the EU;
• and to investigate our responsibility to shape Europe’s future.

See photos by Per Baekgaard

Europe Yesterday: 33AD -1000 – Apostles & Storytellers

How the story of Jesus spread across Europe and shaped western society.

Here are

• the screenshow in pdf format ,

• teaching notes and

• recordings of the first session. (to be uploaded)

• Assignment (voluntary): Research online two of the historical figures covered in these sessions and print off your own findings for your files. (e.g. Martin, Boniface, Patrick, Antony,…)

Tip: a ring binder or multi-compartment file to collate your notes will be handy, as by the end of the course you will have quite a library of information you will want to refer back to.

Europe Yesterday: 1000-1500 Monks and Scholars

How a movement born in Egypt‘s desert brought learning to the European peoples, and agitated for reform.

Here are

• the screenshow in pdf format.

• the teaching notes

Assignment: Read the following two articles by Dr Govert Buijs, Free Unviversity, Amsterdam:, about the role of 'agape' in the shaping of the European city.

• Revolution of love

• Towards a new social ideal ]]> http://www.schumancentre.eu/2012/01/esc-notes-and-resources-for-january-28/feed/ 0 http://www.schumancentre.eu/2012/01/the-strange-lordship-of-jesus/ http://www.schumancentre.eu/2012/01/the-strange-lordship-of-jesus/#comments Mon, 23 Jan 2012 22:29:23 +0000 Jeff Fountain http://www.schumancentre.eu/?p=743 read the rest]]>
Journalists were quick to recognise the irony of the bizarre tragedy of the Costa Concordia on this centennial year of the Titanic sinking. Human hubris and flagrant disregard of caution in the pursuit of pleasure has thrust a screaming metaphor in our European faces, with the Italians in the front row seats.
Two weeks ago we reflected on the relevance of Rembrandt’s painting, Belshazzar’s Feast, as a prophetic statement of the transience of power, wealth and pleasure.
And now the intangible, invisible, incomprehensible world of economics, banking and finance suddenly has a physical embodiment. One minute the party was in full swing, the carefree, holidaying passengers in full trust of captain and crew. The next, everyone was scrambling to save their lives, captain included.
Of course, the unfortunate man had a role model, one journalist suggested–a reckless tycoon with a spraytan, facelift, transplanted hair and bleached grin, who believed marriage vows were for wimps. The difference being that at least Berlusconi had stayed on the bridge to the bitter end, even after he had run his country aground.
Meanwhile, undeterred, elsewhere along the Mediterranean coast, the Croats–at least those who bothered to vote this weekend–have chosen to come on board the European project just as the EU is negotiating some of the rockiest passages in her history.  
Vigilance
What can we expect in months and years ahead? No one really knows. Clearly, it’s a time for special vigilance.
Too often, however, we Christians have acted like the carefree passengers, leaving all the worrying to the captain and crew. And, fair enough. Politics is complicated and confusing. Not everybody’s cup of tea.
However, at all times, we as God’s people have a responsibility for our society. We are all part of that, whether or not we’re engaged in politics. A recent biography of Dietrich Bonhoeffer by Eric Metaxsas has reminded a new generation of readers of the failure of the German Church to ‘understand the times’ as Hitler rose to power.
In a Harvard speech some years ago, theologian Tom Wright explained a three-fold framework for a Christian political theology. Firstly, God intends the world to be ordered, and will eventually put it in proper order. Secondly, to avoid chaos between now and then, he uses human authorities–even some who don’t believe in him–to bring a measure of his order in advance of the end. Since that puts awful temptations in the way of authorities, Wright argues, God’s people have the vital calling to speak the truth to them and call them to account in anticipation of that same final day. *
Which brings us to the purpose of the Schuman Centre for European Studies: to equip Christians with biblical perspectives to ‘understand the times and know what Israel should do’. (1 Chron. 12:32).
And here’s what’s on our agenda in the coming months:
• The Evening School of European Studies: We’re halfway through the 12-evening course, with 15 students, some following via internet. Next course begins in October.
• Historical walk in Zwolle and Deventer, Feb 11:  As part of the evening school, yet open for all.
• European Studies Course, Copenhagen: This coming weekend we start a six-day study course covering the same content as the evening school, one Saturday each month until June.
• The State of Europe Forum, Copenhagen, May 9&10: By invitation, this forum aims to bring together 100 European leaders in church, business education, arts, media, politics and healthcare to find biblical responses to challenges in Europe today.
• The Heritage Tour, June 30-July15: Open for all, this two-week tour visits 40 locations in Holland, Germany, Czech Republic, Switzerland and France to learn about the people and movements that shaped Europe through their faith.
• The School of European Studies, May 6-July27: a 12-week second-level UofN course led by my wife and myself. The first month will be on board the sailing vessel, Next Wave, sailing from Rotterdam to Copenhagen. The course also includes the Heritage Tour.  (see www.schumancentre.eu for details of these events)
Wright laments the historic split of religion and politics, of faith and public life. The good news, he says, is that the great scriptural narrative tells a story which calls all human empires to account, including the EU. This is the biblcal story of what he calls ‘the strange lordship’ of Jesus Christ.
Ultimately we are all accountable to this lordship, in Brussels, Copenhagen, Amsterdam or Rome...wherever we live.
Till next week,
 Jeff Fountain
* God & Government, Nick Spencer & Jonathan Chaplin, eds. SPCK, p75

What everyone should know about Islam in Europe

Last Thursday evening our topic was Islam in Europe. This is a subject requiring clear thinking and where there is much misinformation.

We covered the following:

• Islam’s long history with Europe: a 1300-year relationship
• Islamism is not a new phenomenon: radical Islam has a long pedigree
• The road to Terror – how the West fed a monster
• The bloody decade: 9/11, London, Madrid, Amsterdam…
• Facts & Fiction about Muslims in Europe:
• Double identity issue:
• Christian responses to Islam

Here are the documents we used:

1. notes

2. screenshow Islam in Europe

3. audio recording, part 1

4. audio recording, part 2

5. video recording, part 1

6. video recording, part 2

7. video recording, part 3

8. video recording, part 4

Extra resources:

Colin Chapman: Cambridge paper on responding to Islam

The gates of Vienna (weekly word 4 dec 2006)

The road to Terror (weekly word 11 dec 2006)

Christine Schirrmacher on Islam:

A Common Word

Lynn Green video, Responding to Islam, Festival of the Nations, Herrnhut 2007

Ontdek de geestelijke wortels van Nederland met Jeff & Romkje Fountain

Saturday/zaterdag 11 feb 2012, Zwolle & Deventer
 

Visit:
• St Agnietenberg, the site where Thomas a Kempis lived and wrote The Imitation of Christ, one of the most influential Christian books of all time  / de Agnietenberg, waar Thomas a Kempis woonde en schreef 'De navolging van Christus', een van de meest invloedrijk christelijke boeken allertijden.

• Old Zwolle, where the Brothers of the Common Life laid foundations for today's education system;  oud Zwolle, waar de Broeders van het Gemene Leven de basis van ons onderwijssysteem legde;

• Windesheim, the mother-base of the renewal movement that spread across north and central Europe, preparing the way for the Reformation; Windesheim, de moeder-basis van het vernieuwingsbeweging die zich verspreid over noord- en centraal Europa, en de weg baande voor de Reformatie.

• Deventer, birthplace of the Modern Devotion, and location of the Latin school where Erasmus, Pope Adrian, Thomas a Kempis and others were schooled. Deventer, startpunt van de Moderne Devotie, en locatie van de Latijnse School waar Erasmus, Paus Adrianus, Thomas a Kempis o.a. opgeleid waren.

Departing from/vertrek vanuit  Centrum ‘s Heerenhof, Zwarteweg 10, 8181PD Heerde, 12.30, & Zwolle NS Station, 13.00;

Returning to/terug in  Heerde, 18.00

Cost/kost: €10

Register/aanmelden:email to  jeff@schumancentre.eu, 06-81488655; 0578-697575

weekly word: Each time we gather as the Hope for Europe Round Table, we remind ourselves why.  This time, over the past two days, that question was more pressing. If we can believe the media these days, Europe really is becoming the hopeless case.
Some years ago, sociologist Grace Davie wrote a book called Europe: the exceptional case. The prevailing thesis had been that modernisation and education would eventually bring the world in line with secular Europe; religion and other superstitions would gradually become marginalised to the point of irrelevancy.
As the new millennium approached, the awkward realisation dawned among secularists that the world was not following Europe’s lead, but rather that of America. Religion was making a global comeback. As Davie explained, it was Europe that was becoming marginalised.
More recently, with the worsening economic crisis bringing the very existence of the Euro into question, Europe is now being cast as the hopeless case.
So as we converged in Amsterdam from across the continent for this year’s Round Table, as convenors of various ministry networks under the umbrella of Hope for Europe, we asked ourselves afresh why we were partnering together. And, was there really hope for Europe?
Stand firm
This week happens to be Prayer Week sponsored by Evangelical Alliances across Europe. Sunday’s reading included the following verse from 1 Corinthians 15:58– Therefore, my dear brothers, stand firm. Let nothing move you. Always give yourselves fully to the work of the Lord, because you know that your labour in the Lord is not in vain.
That reading gave us a good start. Whatever the circumstances, Paul en-courages us (give us the courage) to stand firm, knowing that our labour counts for eternity.
Especially in times of uncertainty, we need to meet as partners to en-courage one another, to remind each of God’s sovereignty and purposes, and to strengthen our personal relationships and vision.
Discussing the challenges of recession, unemployment, social unrest and an increasingly aggressive secularism, we saw them as pressing reasons for our ministry networks. How much Europe needs to be influenced by Christianity’s ‘soft powers’ of truth and love!
Some say investing in mission in ‘darkest Europe’ is a waste of time: we should invest where we can see bang for our bucks. And that’s obviously not Europe! Europe is still a wealthy continent; our money should go to the places where gospel hasn’t been preached. Besides, people say, Europe has had its chance for the last 2000 years. ‘Let’s put our money where we can see God at work.’
Which sounds all very reasonable. But is actually shortsighted. Our investment should reflect the values of the gospel, not the efficiency of the marketplace. It should reflect spiritual needs, not simply material wealth. And judging by the gospel of unbelief Europe exports around the world, the spiritual needs here are great. 
Globally, Europe remains hugely strategic. Twice as many foreign students–tomorrow’s majority world leaders–are being trained here as in the US, many in deeply secular worldviews preparing to be taken back home. While we can rejoice in the growth of churches in the majority world, we need to take seriously the inroads of secularism and unbelief beginning to undermine this growth–especially among children and youth. Clear signs are emerging that the pre-modern world is being impacted by the modern, with its secular gospel.
Evangelical Ivy
A broad but shallow Christianity has been described as ‘evangelical ivy’, easy to uproot. We need of course to plants real oaks.
These are issues needing to be addressed at the source, in Europe. Luther said that if even we can defend every doctrine eloquently, if we ignore those issues where the world and the enemy are attacking, we lose the whole battle!
As we returned from Amsterdam, the news on the car radio reported heavy criticism of a Christian ministry counselling homosexuals; ridicule was also being heaped on rabbis of Amsterdam’s Jewish community for their letter claiming a propaganda offensive in the media to convince the public of the legitimacy of homosexuality. As if to prove their point, television reports that evening presented footage of homosexuals kissing as normal, civilised, accepted behaviour…
Yes, the challenges are great in Europe. Yesterday’s evangelistic approaches no longer appeal and we must find fresh ways to communicate truth and love. But this is no time to give up hope.
Because it is always God’s will for God’s will to be done – even in Europe. 

Till next week,
 Jeff Fountain

Last Friday was Epiphany, the day on the Church calendar marking the visit of the Magi to the infant Jesus, and thus the revelation of the Christ to the Gentiles. A good day therefore for an ‘epiphany’–a revelation–about the new year.
I was leading a group of students on a historical walk through old Amsterdam when we came to Rembrandt’s house. As I usually do, I produced copies of his paintings to explain some of the famous Dutch artist’s deep theological insights. One of these was Belshazzar’s Feast, a dramatic portrayal of the Babylonian strongman lavishly dressed in a jewel-bedecked cape, surrounded by partying officials and their women. Shock stares out of their bulging eyes at the divine message of judgement being written on the wall. Belshazzar’s crown teeters precariously on top of his turban as the truth dawns that the end is nigh.  
Rembrandt painted this at the height of Holland’s golden age in the 17th century, when Amsterdam led the world economically, intellectually and in naval supremacy. Ample reason for feasting and self-congratulation. Yet Rembrandt reminded his fellow citizens timeless truths of the transitory nature of riches, power and hedonistic pleasure.
While I had often talked to groups about this painting, now at the start the new year I saw it in a new light–a warning of sober times ahead.
Unthinkable
The distraction of the Christmas break and the fireworks of New Year’s Eve have failed to chase away the gloomy prospects following the bizarre closing weeks of 2011. We seem to have entered a new irreversible phase of the six-decade-long European project. The writing is on the wall.
The orchestra may still be playing on the deck, the party may still be in full swing, the restaurants may still be full (as Berlusconi infamously said days before his recent ouster), but reality is catching up with us. The end may not be as sudden and dramatic as in Babylon–but who knows? The unthinkable, it has been said, can quickly become the inevitable.
The dreams and aspirations of the founding fathers of a just, peaceful, compassionate, united yet diverse Europe have been steadily undermined by recent decades of greed and self-interest. Too many orange lights, even red lights, have been ignored. Too many moral principles have been transgressed. Too many leaders have traded the spiritual values needed to build a climate of trust and solidarity for pragmatism, prosperity and power. Too many reckless bankers and investors have become filthy rich at the expense of ordinary pensioners. Too often the legitimacy of the European project has been undermined by democratic deficits and public mistrust.
Jonathan Sacks and Antoine Bodar warned in speeches last month that without biblical values, the European house was being built on sand. Before Christmas, Jacques Delors repeated to the German paper Die Welt that the old continent had little future without a spiritual soul. 
We have earlier quoted Delors’ 1992 warning that unless a soul for Europe could be found within a decade, the game would be up. This inspired our theme for this year’s State of Europe Forum in Copenhagen, May 9&10: ‘Is the game over?’ But since we started planning, the question has become much more urgent. Could events overtake us?
Exception
Christian leaders have few opportunities to dialogue on these issues. Often we don’t even know the questions, let alone the answers! Yet they provide the context for all other Christian ministry in Europe.
Rembrandt’s painting reminds me how much we take for granted the stability, prosperity and opportunity for our work that peace has brought to Europe. Yet war–not peace–has been the norm in Europe throughout the ages. Our post-war times have been a remarkable exception. If we are serious about the Lord’s Prayer to see God’s kingdom come, his will being done in Europe, we will see the priority of addressing these issues.
Difficult times ahead could be the opportunity to rediscover spiritual foundations for Europe. ‘Man’s extremities are God’s opportunities’, we have often said in YWAM. Times of shakings are certainly moments that focus our attention on priorities, on things that really matter.
Belshazzar’s father, Nebuchadnezzar, was shaken into recognition of the only true God and of his everlasting kingdom. Darius too, the Persian king who conquered Belshazzar’s Babylon, came to confess the living God whose kingdom was forever. Daniel’s message is about the one unshakeable kingdom that will ‘fill the earth’ (Dan 2:35).
Our security should not be in the EU, or in any national government. Yet our passion should be to see God’s kingdom come in Europe–indeed, to fill the whole earth.
Till next week,

 Jeff Fountain

Prof. Dr. Antoine Bodar is a well-known Dutch Catholic priest and television personality and commentator on current events. He was professor in Christianity, Culture and Media at Tilburg University in the Netherlands until December 2011, when he gave this farewell lecture on Dec 15. (zie beneden voor nederlands versie).

[Extracts in English, followed by full original Dutch script]

Secularism is depriving Europe of its tradition and is undermining the continent's foundations. The result is that Europe has no identity and will not grow towards a real unity, argues Prof. Antoine Bodar.

Let's briefly look back to the late fifties of the last century, when Europe was in optimistic reconstruction and countries not so much tried to restore confidence as to strengthen it. The fathers of Europe at that time spoke of the soul of Europe. Robert Schuman in 1958 thus addressed the first European Parliament: "All countries in Europe are saturated by the Christian culture. That is the soul of Europe that one should restore."

To unite Europe on a religious-cultural basis straight away proved too idealistic. If a unity of the soul, was not possible, then perhaps of the body, or even better the stomach. Jean Monnet stated in 1952 that the establishment of the European Coal and Steel Community (ECSC) was not just a cooperation for production. No, it was the beginning of Europe. Indeed, it would be realistic to start from the economy and over time politics and everything else would follow, including culture and religion. 

Inspiration
In the early nineties, when the economic integration and political unification was progressing, calls for the soul of Europe were heard again from the lips of senior politicians from Europe. To really work together, Europe needed a soul. Jacques Delors, the then President of the European Commission said in a speech in 1992, held in Strasbourg Cathedral: "We must give Europe a soul. [...] If we in the next ten years do not succeed to give Europe a spirituality, a meaning, then the game will be up." Which soul? The Christian soul.

The professor of philosophy and liberal politician from Pisa, Marcello Pera, (a former atheist but now no longer an atheist but "non credente", not religious) mentions in his 2008 book "Perche dobbiamo dirci Cristiani" (Why we should call ourselves Christians) that the absence of the European soul is no less than the loss of European identity. If that identity is missing, European unity will not be achieved, says Pera.
No identity or soul was apparent in the Lisbon Treaty, signed in December 2007. For where is identity when only inspiration through "cultural, religious and humanist inheritance of Europe" is mentioned, as in the preamble? How can citizens of individual states be encouraged to be less nationalistic and more European? What is the inherent or actual attractiveness of Europe?

Abstraction
The values ​​on which the European Union is founded, are indeed the respect for human dignity, equality, solidarity, etc.. But are these typically European, or rather intended for the whole world? Actually, these values ​​are universal. The European Charter thus gives the Europeans no special identity.

The we-feeling as Europeans is only fed when we consider our shared history, our shared tradition. Is not that tradition primarily Christian? But we (secularists) don't want to know about that any more. And hasn't that history  brought only wars and misery with it, as well as the ghosts of communism and Nazism? Certainly. Are we sometimes proud of our colonial past? No, but colonization has not only brought disaster. Precisely in the common tradition of Europe, our continent has not only bad things to the rest of the world but also given much good. The time has past when Europe saw itself as the center of the world, and rightly so. But we need not exchange overestimation of ourselves as Europe with underestimation.

  Quicksand
The Christian roots of Europe remain unnamed in the Lisbon Charter. Pope Benedict, following Pope John Paul, calls this a thorn in the side. Europe is the theme that constantly recurs in his writings. Thus in 2004 with Marllo Pera jointly written book "Without Roots". Do these roots have to remain unnamed to spare the feelings of non-Christians?

But they are a historical fact. Do the Muslims as well as unbelievers need to be protected? Muslims feel more offended by the cynicism of a secularist culture that denies its own foundations. Or the Jews? Their roots reach beyond Europe to Mount Sinai. To not mention God offends other faiths and they are insulted by efforts to construct the human community entirely without God.

The charter, as finally signed at Lisbon, is a house built on sand. When it rains and blows hard, the European house will fall down. The foundations of the European house have been deliberately neglected.

Indebted
So how should we view the European culture in the present, of which Christianity is the soul? Broad and spacious – and open for historical developments.

Today, the culture of Europe is often referred to as Judeo-Christian – often to emphasize its difference from Islam. The term "Judeo-Christian", referring to European culture, has only been used this way for the past sixty years. Previously it was simply called Christian culture. 

And Muslims? They also belong to the culture of Europe. For 780 years they were part of the Iberian Peninsula until their expulsion-along-with the Jews in the fifteenth century. They lived in Sicily, and as inhabitants of the Ottoman Empire, spent  500 years in the Balkans until 1878.

Judaism and Islam are part of the culture of old Europe, as much as those two movements esteemed in Northwest Europe, Humanism and the Enlightenment. However it would be fitting for contemporary humanists to recall the  Humanism of the Renaissance: Christian humanism – uniting the best of the classics with the beauty of the Christian faith.

The Enlightenment is also indebted to Christianity. It did indeed free itself from the tutelage of the Church and reason was exalted, although then as always the Christian faith has also sought reason. The Enlightenment has taken the faith in progress of Christianity, and secularized the goal of eternity to the temporal.

Enlightenment philosophers of that time were also believers, preferring as did Goethe, Herder and Hamann,  theism, pantheism or panentheism. In other words, the conversation between Christianity and the Enlightenment was still possible and gave common expression to civilization.

Bigotry
And now? In the opinion-forming circles of the country, the tone is no more secularized. It has become secularist.It is foolish, not to say retarded, to suggest religion should influence society. Religion, Marx's 'opium of the people', is only good for comfort the stupid. Secularism mocks and slanders religion.

Marcello Pera points out in his aforementioned book "Perche dobbiamo dirci Cristiani" (Why we should call ourselves Christians) that secularism splits the West – especially Europe from America. The "one nation under God" with a President of the United States praying in public, is barely understood in Europe. And what is called "civil religion" in America is seen in Europe as bigotry, if not fundamentalism.
Secularism is increasingly depriving Europe of its tradition and foundations. Consequently Europe cannot grow in a common identity and in real unity in a way that citizens of a particular country can also feel to be Europeans.

Criminal
Among the secular elite, it is not so much Islam as Christianity, especially the Roman Catholic faith, that is despised. Faith is for the simple-minded, the argument goes. Muslims are hardly redeemable, but Christians should know better. No, these right-minded people don't fear Islam. It's Christianity that they have to suffer. They have become christophobic.

Many prominent opinion leaders in this country are anti-Christian, while having almost or totally no knowledge of Christianity, the Bible, the 'bible belt', or mother church.Their opinions far outrun their knowledge. It would be advisable for the country's opinion-forming elite to study more and not only consider the tangible and visible as the sole measure of reality, and thus to realise how limiting and oppresively restricting reason alone can be.

I propose that hostility toward Christianity, and in particular the worldwide Roman Catholic Church, in these circles of opinion leaders, should end. Obviously I do not mean that abuses are not to be exposed wherever they occur. But to accuse the church, my church, to be a criminal institution, without any qualification, fails to go beyond the level of an uninformed shouting match.

Let that opinion-elite remind themselves that they, at least most of them, like it or not, are still culture-Christians. Even unbelievers, agnostics and atheists are descendants of European culture. It's like children rebelling against their parents. A period of being against them may be part of the maturing process.. But children who eventually do not want to know their parents have not grown up.

Endeared
To remind ourselves that Europe was originally a Christian culture, means to become aware of the sources from which we originated – the Jewish Bible, Greek philosophy, Roman law. But it also means recalling how Christians have related to non-Christians in Europe in the past so that those shameful things done in the name of Christianity, but that are not rooted in true Christianity, can no more be done. May the sorrow about these things now become part of the identity of this continent, so that Europe can be loved by all.

>>>>>>>>>

Prof. Dr Antoine Bodar was hoogleraar christendom, cultuur en media aan Tilburg University. Dit artikel is een bewerking van de afscheidsrede die hij 15 decemeber 2011 heeft uitgesproken.

Het secularisme verwijdert Europa van zijn traditie en ontneemt het werelddeel zo zijn fundament. Het gevolg daarvan is dat Europa geen identiteit krijgt en niet tot een werkelijke eenheid kan samengroeien, betoogt prof. dr. Antoine Bodar.

Laten we een ogenblik terugkeren naar het einde van de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen Europa in optimistische opbouw was en de landen over en weer vertrouwen zo niet poogden te herstellen dan toch te versterken. De vaders van Europa toentertijd spraken over de ziel van Europa. Zo Robert Schuman in 1958 tegenover het eerste Europese parlement: „Alle landen van Europa zijn doordrongen van de christelijke cultuur. Zij is de ziel van Europa die men het moet teruggeven.”
Europa te verenigen op religieus-culturele grondslag is terstond te idealistisch gebleken. Lukt de eenwording niet vanuit de ziel, dan vanuit het lijf of beter de buik: Jean Monnet verklaart evenwel in 1952 bij haar oprichting dat de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) niet zo maar een vereniging van producenten is. Neen, zij is het begin van Europa. Realistischer immers is het uit te gaan van de economie en mettertijd zal de politiek volgen en al het andere en zo ook de cultuur en dus tevens de godsdienst.
Inspiratie
In het begin van de jaren negentig, wanneer de economische eenwording groeit en de politieke eenwording aan het vorderen lijkt, komt opnieuw de roep om de ziel van Europa op de lippen van vooraanstaande politici uit Europa. Om werkelijk samen te geraken, ontbreekt het Europa aan een ziel.
Jacques Delors, toentertijd president van de Europese Commissie, zegt in 1992 in een rede, gehouden in de kathedraal van Straatsburg: „Men moet Europa een ziel geven. [...] Als dat ons in de volgende tien jaren niet gelukt – een spiritualiteit, een betekenis, dan zullen wij de partij Europa hebben verloren.” Welke ziel? De christelijke ziel.
De Pisanese hoogleraar wijsbegeerte en liberaal politicus Marcello Pera –eertijds atheïst, heden niet langer atheïst maar wel ”non credente” (niet gelovig)– noemt in zijn in 2008 verschenen boek ”Perché dobbiamo dirci Cristiani” (Waarom wij ons christenen moeten noemen) het ontbreken van de Europese ziel niet minder dan als het mankeren aan Europese identiteit. Als die identiteit blijft ontbreken, kan het niet tot een Europese eenheid komen, stelt Pera.
Niets immers van een identiteit of ziel blijkt uit het Verdrag van Lissabon, getekend in december 2007. Want hoe vrijblijvend is een identiteit wanneer alleen sprake is van inspiraties door „culturele, religieuze en humanistische tradities van Europa”, zoals daar genoemd in de preambule? Hoe dan burgers in de afzonderlijke staten uit te leggen minder nationalistisch te worden en meer Europees? Wat is dan de innerlijke of werkelijke aantrekkingskracht van Europa?

Abstractie
De waarden waarop de Europese Unie zich heeft gegrondvest, zijn weliswaar de achting voor de menselijke waardigheid, gelijkheid, solidariteit en dergelijke, maar zijn die typisch Europees of veeleer bedoeld voor de gehele wereld? Die waarden zijn universeel. Het Europese handvest geeft dus de Europeanen geen eigen identiteit.
Of ja toch, juist deze waarden zijn kenmerkend voor de Europeanen, omdat zij uit een traditie zijn afgeleid die bijzonder is voor Europa. Maar zo luidt niet de formulering in het handvest. Die is alleen abstract – getekend naar het wereldomvattende ideaal. Zo’n abstractie verleidt niet tot een wij-gevoel als Europeaan, maar beperkt zich tot het wij-gevoel als Nederlander of Italiaan, Duitser of Fransman.
Het wij-gevoel als Europeaan wordt alleen gevoed wanneer wij onze gezamenlijke geschiedenis overwegen, onze gezamenlijke traditie. Is die traditie dan niet in hoofdzaak christelijk? Maar daarvan willen we niets meer weten. En heeft die geschiedenis niet oorlogen en andere ellende met zich meegebracht tot de spookgestalten van communisme en nazisme toe? Stellig. Moeten we soms trots zijn op ons koloniale verleden? Neen, maar de koloniseringen hebben niet louter rampspoed gebracht. Juist in de gezamenlijke traditie van Europa heeft ons continent de rest van de wereld niet alleen slechts maar ook veel goeds geschonken. De tijd is terecht voorbij dat Europa zich als het centrum van de wereld beschouwt. En dat is het ook niet meer. Maar wij behoeven ons als Europa ook niet weg te gooien in de omkering van eigen overschatting naar eigen onderschatting.

Drijfzand
Waarom is de Europese idee zo leeg dan wel zo vol dat zij slechts universeel ideaal is en aldus abstract? Om het meest historisch eigene aan Europa te kunnen veronachtzamen en slechts in opperste vaagheid te benoemen. Om met zijn geschiedenis ineens zijn traditie uit te sluiten en af te sluiten en zo in verstikking op te sluiten om des te liever af te sterven als niet ter zake.
De christelijke wortels van Europa blijven ongenoemd. En dat is paus Benedictus in navolging van paus Johannes Paulus een doorn in het oog. Europa is het thema dat telkens al in zijn geschriften terugkeert. Zo in 2004 in het met Marcello Pera gezamenlijk geschreven boek ”Senza Radici” (Zonder Wortels). Zouden de wortels onbenoemd moeten blijven om de gevoelens van niet-christenen te ontzien?
Maar het gaat om een historisch gegeven. Moeten soms naast de ongelovigen met name de moslims worden ontzien? Moslims voelen zich veeleer beledigd door het cynisme van een secularistische cultuur die het eigen grondbeginsel verloochent. Of de joden? Hun wortels reiken voorbij aan Europa tot op de berg Sinaï. Niet het noemen van God beledigt andersgelovigen, hun beledigt de poging de menselijke gemeenschap helemaal zonder God te construeren.
Wat is de kwestie? De onderlinge verbinding tussen de nationale staten behoort eerder te berusten op de gezamenlijke instemming met bepaalde zaken –door het politieke debat verkregen– dan op traditionele, aan de politiek voorafgaande (”vorpolitische”) banden (filosoof Habermas).
Wat betekent dit alles? Politieke besluiten binnen een natie en tussen de naties dienen alleen het gevolg te zijn van louter verstandelijke debatten onder weglating van de bestaande volkskundige, taalkundige, godsdienstige en andere dergelijke verbindingen – onder uitbanning dus van al hetgeen een land organisch een natie doet zijn en zo te vergelijken met de mens die alleen om zijn verstandelijk vermogen het zou verdienen mens te heten.
Hier wreekt zich de doordrijving van de scheiding van kerk en staat die op zich juist is. Habermas beperkt zich in denken tot louter positivisme en beperkt mensen tot actoren die geen personen meer zijn. Is niet de menselijke persoon als waardig individu alvorens politiek te bedrijven een ethisch of ethisch-religieus of in Europa zelfs een veelal van oorsprong christelijk of door het christendom gevormd dan wel beïnvloed wezen?
Door binnen het gezamenlijke Europa zich niet louter te beperken tot de politieke en politiek correcte redenering van het ogenblik maar zich tevens en van meet af aan rekenschap te geven van gezamenlijk en afzonderlijk gegroeide geschiedenis en traditie zou menig misverstand internationaal nu al voorkomen hebben kunnen worden.
Het is met het handvest, zoals ten slotte ondertekend in Lissabon, als met het huis op zand gebouwd. Regent het te veel en waait het te hard, dan zakt het Europese huis in en wordt weggespoeld. Moedwillig zijn de fundamenten van het Europese huis verwaarloosd, dan wel niet verder gelegd, tenzij op het drijfzand van de bank en de bevrediging van de buik.

Schatplichtig
Hoe de Europese cultuur, waarvan het christendom de ziel is, als fundament van ons continent in het heden op te vatten? Ruim en breed – met wijd open oog voor de historische ontwikkelingen.
Tegenwoordig wordt dikwijls gesproken van de joods-christelijke cultuur van Europa – nogal eens om het vreemde van de islam te benadrukken. Van ”joods-christelijk”, waar het de Europese cultuur aangaat, is feitelijk pas sprake sinds een zestigtal jaren. Voordien heette de cultuur alleen christelijk. De joden waren de verblinden. Zij hadden Christus niet als de Verlosser erkend en dat bleef hun altijd aangerekend totdat de christenen eindelijk inzagen dat het hun niet paste de joden de christelijke maat te nemen.
En de moslims? Ook die behoren tot de cultuur van Europa. Zij maakten 780 jaar deel uit van het Iberisch schiereiland tot hun verdrijving –samen met de joden– in de vijftiende eeuw, zij verkeerden op Sicilië, terwijl zij als inwoners van het Ottomaanse Rijk 500 jaar verbleven op de Balkan tot 1878.
Het jodendom en de islam behoren tot de cultuur van het oude Europa, zoals ook de beide stromingen die in Noordwest-Europa in achting zijn gebleven. Het humanisme en de verlichting. Nochtans zou het passen aan de hedendaagse humanisten in het geheugen terug te brengen dat het humanisme ten tijde van de renaissance christelijk humanisme is – de vereniging van het beste uit de Oudheid met de schoonheid van het christelijk geloof.
Ook de verlichting weet zich schatplichtig aan het christendom. Zij heeft zich weliswaar bevrijd van de bevoogding door de kerk en het verstand als enig leider op het schild geheven, hoewel voordien en nog altijd ook het christelijk geloof het verstand zoekt. De verlichting heeft het vooruitgangsgeloof van het christendom geseculariseerd en het doel van de eeuwigheid naar de tijdelijkheid verlegd.
Verlichters van toentertijd konden evengoed gelovig zijn, al gaven vooraanstaanden zoals Herder en Goethe en Hamann de voorkeur aan theïsme of pantheïsme of panentheïsme. Met andere woorden: het gesprek tussen christendom en verlichting was toen gewoon mogelijk en gewone uiting van beschaving.

Bigotterie
En nu? In opiniërende kringen van het vaderland is de toon niet meer geseculariseerd. Die is secularistisch geworden: het is dwaas, om niet te zeggen achterlijk, dat godsdienst nog invloed zou hebben op de maatschappij. Godsdienst als het oude opium van het volk van Marx dient slechts tot troost van de dommen. Secularisme bespot en belastert godsdienst.
Marcello Pera wijst in zijn eerder genoemde boek ”Perché dobbiamo dirci Cristiani” (Waarom wij ons christenen moeten noemen) erop dat het secularisme het westen splijt – in het bijzonder Europa van Amerika. Het ”one nation under God” met een in het openbaar biddende president van de Verenigde Staten wordt in Europa nog ternauwernood begrepen. En wat in Amerika ”civil religion” heet, gaat in Europa door voor bigotterie of kwezelarij, zo niet zelfs voor fundamentalisme.
Het secularisme verwijdert Europa steeds meer uit zijn traditie en ontneemt Europa zo zijn fundament, als gevolg waarvan Europa geen identiteit krijgt en tot werkelijke eenheid kan samengroeien op zo’n wijze dat burgers van een bepaald land zich ook Europese burgers voelen.

Misdadig
En de opiniërende kringen – niet minder hoog opgeleid dan de borst hoog gedragen? Niet zozeer de islam maar het christelijk en vooral het rooms-katholieke geloof veracht die elite. Geloven is voor de simpelen moet de redenering zijn: moslims zijn amper of niet te redden, maar christenen zouden beter moeten weten. Zijn zij nog steeds niet wereldwijs, hoewel zij –immers onze opinieleiders– daartoe toch onafgebroken lessen leren. Neen, deze weldenkenden vrezen niet de islam maar lijden temeer aan het christendom. Zij bekennen zich tot christofobie.
Veel voorstaanstaande opinieleiders van dit land zijn antichristelijk, terwijl zij nagenoeg geen of helemaal geen kennis hebben van christendom, Bijbel, biblebelt of moederkerk. De mening gaat de kennis tegenwoordig met afstand vooruit. Het zou raadzaam zijn als de vaderlandse opinie-elite eens wat meer studeert en daarenboven niet alleen het direct ervaarbare en zichtbare als enige maatstaf van de werkelijkheid kiest en zo dan ineens de benauwende beperking van alleen de rede leert inzien.
Ik stel voor dat de vijandelijkheid jegens het christendom, die in het bijzonder de wereldwijde Rooms-Katholieke Kerk geldt, in kringen van opinieleiders een einde neemt. Uiteraard bedoel ik niet dat misstanden waar dan ook niet aan de kaak gesteld moeten worden. Maar de kerk –mijn kerk– uitmaken zonder enige nuancering voor een misdadig instituut en dergelijke, reikt niet verder dan het ongeïnformeerde niveau van een scheldpartij.
Laat die opinie-elite zich tevens herinneren dat althans de meesten van hen –of het hun nu aanstaat of niet– toch cultuurchristenen zijn. Ook ongelovigen, agnosten, zelfs atheïsten zijn telgen van de Europese cultuur. Het is als met kinderen jegens hun ouders. Een periode zich tegen hen afzetten kan behoren tot volwassenwording. Maar kinderen, die ook op den duur niet willen weten van hun ouders, zijn niet volwassen geworden.
 

Dierbaar
Zich herinneren dat Europa in oorsprong een christelijke cultuur is, betekent zich bewust zijn van de bronnen waaruit die is voortgekomen – de joodse Bijbel, de Griekse wijsbegeerte, het Romeinse recht. Maar het betekent beslist ook de wijze waarop christenen met niet-christenen in Europa zijn omgegaan, opdat niet meer kan geschieden wat niet op grond van het christendom maar wel uit naam van het christendom aan slechts, minderwaardigs en erger in het verleden is geschied. Laat het berouw daaromtrent voortaan ook deel uitmaken van de identiteit van dit continent, opdat Europa aan eenieder dierbaar is.